Fundacja rodzinna – po co ją założyć? Czy tylko dla niższych podatków?

Echa przeszłości  – po co i skąd wzięła się fundacja rodzinna?

Fundacja rodzinna zwraca uwagę przedsiębiorców przede wszystkim z uwagi na możliwości optymalizacji podatkowej jakie ze sobą niesie założenie takiej fundacji – jednakże jej istotą jest inny cel – który może przypominać cele znanej z historii tzw. ordynacji rodowej czy też  inaczej magnackiej, jakie możemy kojarzyć z wielkimi, magnackimi rodami dawnej Rzeczpospolitej Obojga Narodów – takimi jak: Zamojscy, Ostrogscy czy Radziwiłłowie – które przy pomocy ordynacji rodowej zabezpieczały na długie lata (często cale stulecia) swój majątek i znaczenie polityczne, nie pozbawiając przy tym członków tych rodzin środków do dostatniego życia.

Struktura i ogólna charakterystyka fundacji rodzinnej. 

Podobnie jak w przypadku jej historycznego poprzednika, głównym celem fundacji jest również koncentracja i zabezpieczenie majątku jej fundatora a także bytu najbliższych przedsiębiorcy lub innej osoby fizycznej (fundatora) oraz zapewnienie sukcesji jego majątku (w tym prowadzonego przez niego biznesu) a co za tym idzie ciągłości biznesu budowanego często przez kilkadziesiąt lat a nie rzadko przez pokolenia. 

Powyższe cele wprost wskazuje art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy o fundacjach rodzinnych (dalej: ustawa): „Fundacja rodzinna jest osobą prawną utworzoną w celu gromadzenia mienia, zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania świadczeń na rzecz beneficjentów.”

I na tych wyżej wspomnianych aspektach fundacji rodzinnej skupię się w niniejszym artykule.

Zacznijmy od tego, że fundację rodzinną może założyć (za swojego życia) jedna lub więcej osób fizycznych (fundatorów) w tzw. akcie fundacyjnym lub może zostać ona przewidziana w testamencie (w takim wypadku dotyczy to tylko jednej osoby)  — obydwa dokumenty zakładające fundację rodzinną wymagają sporządzenia w formie aktu notarialnego.

W dzisiejszym wpisie nasza uwaga poświęcona będzie kwestiom związanym przede wszystkim z fundacją rodzinną zakładaną  za życia jej fundatora.

Celem założenia fundacji rodzinnej konieczne jest wniesienia przez fundatora majątku o wartości co najmniej 100.000,00 zł na pokrycie funduszu założycielskiego – mienie to może ale nie musi wyczerpywać składniki majątku stanowiącego (przyszły) spadek po śmierci fundatora.

Osobami uprawnionymi do czerpania korzyści z fundacji rodzinnej są jej beneficjenci – mówiąc językiem ustawy są to osoby (fizyczne lub prawne) na rzecz których będą dokonywane świadczenia od fundacji rodzinnej lub osoby którym zgodnie ze statutem przysługuje jej mienie w przypadku rozwiązania fundacji rodzinnej.

Fundacja rodzinna zyskuje osobowość prawną w momencie jej wpisania do odpowiedniego rejestru prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim.

Cele fundacji rodzinnej.

Jak wyżej wspomniano głównymi celami fundacji rodzinnej jest gromadzenie majątku, zabezpieczenie bytu rodziny fundatora oraz zapewnienie sukcesji tego majątku – warto poniżej rozwinąć te nieco ogólne stwierdzenia i wskazać na to w jaki sposób i w czym jeszcze fundacja rodzinna może być przydatna.

Scedowanie majątku na rzecz osoby prawnej jaką jest fundacja rodzinna pozwala na jego rozłączenie własności prywatnej od zarządzania nią. Ponadto, majątek prywatny często składający się z wielu mniejszych składników majątku (przedsiębiorstwa, nieruchomości itp.) zostaje niejako przypisany do jednej osoby prawnej z której korzyści będą odnosić wszystkie osoby wskazane jako ich beneficjenci.

Utworzenie fundacji rodzinnej minimalizuje również ryzyko rozdrabniania majątku również przez to, że fundator wnoszący mienie do fundacji rodzinnej nie jest uprawniony do zwrotu na jego rzecz tego mienia. Ponadto ustanowienie beneficjentami fundacji rodzinnej jej przyszłych i potencjalnych spadkobierców minimalizuje ryzyko zaistnienia sporów spadkowych w przyszłości co również przyczynia się do ochrony integralności zgromadzonego majątku rodziny.

Istnienie organów fundacji rodzinnej zarówno ją zarządzających jak i kontrolnych oraz zasady tego zarządu i kontroli pozwalają na większą transparentność majątku rodziny, zmniejszając przy tym ryzyko nadużyć czy pokrzywdzenia osób uprawnionych doi tego majątku – a zwłaszcza nieletnich czy nieporadnych życiowo.

Statut fundacji i jego (ukryte) możliwości.

Fundamentem zasad funkcjonowania (poza aktem założycielskim) i swego rodzaju konstytucją fundacji rodzinnej jest jej statut – formułowany przez jej fundatora. Statut fundacji rodzinnej określa między innymi:

1) nazwę fundacji rodzinnej,

2) siedzibę fundacji rodzinnej,

3) szczegółowy cel fundacji rodzinnej,

4) beneficjenta lub sposób jego określenia i zakres przysługujących beneficjentowi uprawnień,

5) przeznaczenie mienia fundacji rodzinnej po jej rozwiązaniu, w tym określenie beneficjenta uprawnionego do mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej.

Co istotne przepisy ustawy dają dużą dowolność w określeniu celu fundacji a także skorelowanych z nim świadczeń z fundacji rodzinnej na rzecz jej beneficjentów. 

Bowiem w ustawie, przez świadczenie rozumie się składniki majątkowe, w tym środki pieniężne, rzeczy lub prawa, przeniesione na beneficjenta albo oddane beneficjentowi do korzystania przez  fundację rodzinną – aktywa te mogą być świadczeniem jednorazowym lub cyklicznym (powtarzalnym) – np. o charakterze alimentacyjnym czy celem sfinansowania edukacji beneficjentowi, ich wypłacenie może być również uzależnione od zaistnienia warunku lub terminu – przykładowo osiągnięcia przez beneficjenta określonego wieku lub pewnego poziomu wykształcenia czy wyniku na studiach lub egzaminach.

Śmierć fundatora a fundacja rodzinna.

W kontekście śmierci fundatora fundacji rodzinnej będzie zachodzić  pewien związek pomiędzy majątkiem fundatora a majątkiem fundacji rodzinnej w momencie jego śmierci, należy rozróżnić trzy sytuacje:

1. W przypadku gdy fundacja rodzinna została założona za życia spadkodawcy (fundatora) majątek przekazany na rzecz fundacji doliczany jest do spadku po nim w chwili jego śmierci – oznacza to, że przeciwko fundacji mogą być kierowane roszczenia o zapłatę zachowku przez spadkobierców ustawowych – w braku ustanowienia testamentu,
2. Fundacja rodzinna ustanowiona za życia fundatora może być wskazana w testamencie jako jego spadkobierca powołany do całości lub części majątku spadkodawcy – oczywiście z wyłączeniem tego jakie zostało przekazane na rzecz funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej za jego życia,
3. Fundacja rodzinna może być powołana w testamencie – w takim wypadku będzie spadkobiercą jeżeli zostanie zarejestrowana w odpowiednim rejestrze w ciągu 2 lat od dnia otwarcia spadku – wówczas jest ona powołana do spadku (dziedziczy) zgodnie z treścią testamentu.

Podsumowując, powyżej przedstawiono najważniejsze zagadnienia dotyczące fundacji rodzinnej nie dotyczące kwestii podatkowych, a dające wgląd w istotę tej instytucji prawnej, podstawowe założenia do jej funkcjonowania oraz jej przydatność w życiu – poprzez narzędzie regulujące stosunki majątkowe w rodzinach wielu polskich przedsiębiorców.